(Kjo intervistë u botua në 23 mars 2020, pyetjet u shtruan nga Stella Levantesi)

Tetë vite më parë, në 2012, shkrimtari dhe raportuesi shkencor, David Quammen, shkruajti në librin e tij «Spillover» se pandemia e ardhshme, që e quan «Next Big One», do të jetë një virus zoonotik që vjen prej një kafshe të egër, me gjase prej një lakuriqi, dhe se njerëzit do të binin në kontakt me atë kafshë në një treg të gjësë së gjallë në Kinë.

Quammen nuk profetizoi mbi të ardhmen, ai studioi të dhënat shkencore dhe hulumtoi e raportoi mbi historinë e epidemive. Prej shtëpisë së tij në Montana, Quammen iu përgjigj disa pyetjeve që i bëmë, që të na ndihmojë ta kuptojmë më mirë pandeminë aktuale. Në këtë intervistë i shohim pak më thellë shkaqet, dinamikat dhe pasojat e pandemisë së virusit korona.

Si ndodh «spillover-i»?

«Spillover» është termi që përshkruan momentin kur ndonjë virus apo ndonjë tjetër mikrob i dëmshëm kalon prej bartësit të tij jonjerëzor, te bartësi i parë njerëzor. Ky është «spillover-i». Bartësi i parë njerëzor është pacienti zero. Dhe sëmundjet që ndodhin prej kësaj quhen sëmundje zoonotike. Vetë virusin e quajmë zoonozë. Kështu «spillover-i» është kur zoonoza kalon prej bartësit të tij të zakonshëm, ku jeton vazhdimisht e pa u vënë re, zakonisht pa shkaktuar sëmundje, në ndonjë lloj kafshe jonjerëzore. Kur kalon prej kafshës jonjerëzore te viktima e parë njerëzore: ky është «spillover-i».

Një prej kapitujve të librit tënd quhet «Çdo gjë vjen prej diku». Pra pse dhe si ka mundësi që shkatërrimi i biodiversitetit prej ndërhyrjeve njerëzore në mjedis të krijojnë kushtet për shpërhapjen e virusëve të rinj si puna e këtij aktualit?

Ekosistemët tanë të larmishëm janë të mbushur me shumë, shumë lloje të ndryshme speciesh shtazore, bimore, kërpudha, bakterë, forma të tjera llojllojshmërie biologjike, të tjera krijesa të gjalla, të gjitha krijesat qelizore. Virusët nuk janë krijesa qelizore. Virusët janë thjesht një segment materiali gjenetik brenda një kapsule proteine. Është një si punë paraziti mekanik, mbi krijesat qelizore. Nuk mund të riprodhohet vetë në mënyrë të pavarur, mund të riprodhohet vetëm nëse hyn brenda një krijese qelizore dhe e përdor makinerinë e asaj qelize që të prodhojë proteinat e veta, të prodhojë gjenomën e vet dhe të shumohet në qindra pjesëza virale, e pastaj shpërthen prej asaj qelize.

Kështu që speciet e shumta të kafshëve që jetojnë në ekosistemë të llojllojshëm, të gjitha bartin forma të veçanta virusësh. Ne as nuk e dimë se sa virusë jetojnë në kafshët e pyjeve të Kongos, apo në kafshët e Amazonës. As nuk e kemi idenë. Thjesht e dimë se ka llojllojshmëri të madhe virusësh. Kështu që, kur njerëzit i shqetësojnë ata ekosistemë të larmishëm, kur hyjmë në to dhe presim drunjtë dhe ndërtojmë fusha lënde drusore apo miniera dhe i zëmë kafshët, i vrasim që të ushqehen punëtorët, apo edhe për t´i transportuar diku larg e për t´i shitur si ushqim në treg, ne hyjmë në kontakt me ato kafshë, i shqetësojmë ata ekosistemë dhe çlirojmë në fakt, virusë të rinj. Ne ua japim atyre virusëve shansin që të ngjiten në një bartës të ri. Ne shfaqemi para tyre si bartës potencialë. Kështu që, ata na infektojnë.

E meqë ne jemi specie me popullsi të madhe e jemi shumë të ndërlidhur me njëri tjetrin – 7.7 miliardë njerëz në planet, të cilët udhëtojnë anembanë globit me aeroplanë, duke transportuar ushqim e materiale të tjera – nëse këta virusë i ngjiten një njeriu, nëse mund të zhvillohen brenda një njeriu, nëse evoluojnë në mënyrë të tillë që të mund të transmetohen nga njëri njeri te tjetri, atëherë ata kanë fituar një shans të madh, apo siç ma ka përshkruar një shkencëtar, një biletë të artë, sepse tash bartësi i tyre është kafsha e madhe më e përhapur në planet, njeriu. Ata mund të shkojnë kudo, mund të infektojnë miliona njerëz. Dhe kështu ndodh. Kështu nisin «spillover-ët» dhe kështu sëmundjet zoonotike bëhen pandemi.

A ndihmon dallimi mes sëmundjeve zoonotike dhe atyre jo-zoonotike që të shpjegohet se pse njerëzit kanë arritur të ngadhnjejnë mbi disa sëmundje por jo mbi disa të tjera? Me pak fjalë, a është më e vështirë të mjekosh sëmundjet zoonotike, e nëse është ashtu, pse?

Po, kjo është pyetje e mirë, dhe keni të drejtë. 60% e sëmundjeve ngjitëse të njeriut janë zoonotike, gjë që do të thotë se virusët ose çkado që i shkakton ato vijnë prej një kafshe jonjerëzore, në periudha relativisht të vona. Ne e dimë se si ka ndodhur, dhe mund ta gjurmojmë përmes studimit shkencor dhe të themi «ky virus erdhi prej asaj kafshe». Pjesa tjetër, 40% i sëmundjeve ngjitëse megjithatë është dashur të vijnë prej diku. Kështu që, meqenëse ne jemi një specie relativisht e re, shumë sëmundje ngjitëse që ne kemi vijnë prej virusëve apo patogjenëve të cilët janë versione të evoluar të infeksioneve të ardhura prej ndonjë specieje tjetër shumë kohë më parë, ndoshta mijëra vite më parë. Por nëse ata janë në të tashmen jo zoonotikë, pra nëse janë virusë që janë përshtatur vetëm te njerëzit dhe nuk jetojnë në kafshë të tjera, atëherë po, ekziston mundësia që t´i shfarosim.

Psh. rasti më i famshëm, ne kemi çrrënjosur variolën, dhe tashmë ai virus ekziston veç i ngrirë në disa laboratorë kërkimorë. Nuk qarkullon më në popullatën njerëzore. Si ka mundësi që ia dolëm ta shfarosnim? Për shkak se ai virus nuk jeton te kafshët. Po të jetonte variola te ndonjë specie lakuriqi apo majmuni nuk do të mund ta hiqnim shfarosnim në popullatën njerëzore pa e shfarosur prej popullatës shtazore. Do të duhej ose t´i vrisnim të gjithë ata lakuriqë, ose të kuronim virusin edhe tek ta. Kjo është arsyeja se pse një sëmundje si variola mund të çrënjoset dhe prandaj nuk mund ta çrrënjosim një sëmundje që është zoonotike, përveçse nëse i vrasim gjithë kafshët ku patogjeni mund të jetojë.

Kështu që cila është zgjidhja kur një virus na vjen nga lakuriqët? T´i vrasim gjithë lakuriqët? Jo kjo nuk është zgjidhje. Zgjidhja është t´i lëmë lakuriqët rehat, sepse na duhen lakuriqët dhe ekosistemi ynë ka nevojë për ta.

Pyetja ime e radhës është për lakuriqët. A është i rëndësishëm në lidhje me pandeminë fakti se lakuriqët e njerëzit janë gjitarë? A e bën kjo më të lehtë «spillover-in» për virusin?

Me gjasë të qenit gjitarë të dyja speciet e lehtëson «spillover-in». Shumë prej virusëve që kanë shkaktuar «spillover» dhe sëmundje zoonotike në 60 vitet e fundit e kanë bartësin origjinal te lakuriqët. Por pse lakuriqët? Pse kaq shumë virusë vijnë prej tyre?

Së pari, sepse janë gjitarë. Kështu që virusët të cilët janë përshtatur për të jetuar te ta, e kanë më të lehtë të përshtaten te ne, se sa virusët që vijnë le të themi prej zvarranikëve apo bimëve. Arsyeja e dytë është për shkak se lakuriqët janë të mbipërfaqësuar në llojllojshmërinë e gjitarëve. Një e katërta e të gjitha specieve të gjitarëve, janë specie lakuriqësh, pra 25%. Kështu që, duke qenë të mbipërfaqësuar në llojllojshmërinë e gjitarëve, është e natyrshme që të jenë të mbipërfaqësuar edhe si burim virusësh që ngjiten te njerëzit.

Ka dhe disa gjëra të tjera që i bëjnë lakuriqët burime më të mundshëm të infeksioneve. Lakuriqët jetojnë gjatë, dhe përgjithësisht jetojnë në koloni të mëdha. Në një shpellë të vetme mund të jetojnë deri në 60.000 lakuriqë, të cilët rrinë ngjitur me njëri-tjetrin në muret e saj. Kështu që ka rrethana të përshtatshme që të kalojë një virus prej njërit te tjetri, pra virusët qarkullojnë në gjithë popullatën. Është dhe diçka tjetër të cilën shkencëtarët veç tash kanë nisur ta studiojnë, dhe ajo ka të bëjë me faktin se sistemet imunitare të lakuriqëve mund të jenë më tolerantë për «gjëra të huaja» në trupin e tyre, krahasuar me sistemet imunitare të specieve të tjera.

Me sa po kuptoj epidemitë nuk janë të pavarura prej njëra-tjetrës ato janë të gjitha të lidhura, sepse virusët rikthehen për shkaqe që i përmendëm më parë. Pra, ku shkojnë këta virusë në momentet kur nuk janë duke kërcënuar jetët njerëzore?

Pandemia e tashme është shpërndarë aq shumë sa ka mundësi që të mos zhduket, por më lejo të marr një shembull tjetër. Ebola në vitin 2014. Ishte një epidemi e madhe e Ebolas në Afrikën Perëndimore, në Guine, Sierra Leone dhe Liberi. Ende nuk e dimë burimin, por dyshohet se lakuriqët. Ebola mund të zhduket për disa vite me radhë. Pastaj shpërthen dhe vret qindra apo mijëra njerëz, dhe punonjësit e shëndetësisë e shkencëtarët i përgjigjen me masa, e ngadalësojnë dhe më në fund e ndalin, pastaj zhduket prapë. Ku shkon virusi? A zhduket krejt? Jo, ai është ende te bartësit origjinalë. Virusi që është te njerëzit nuk kthehet atje, mirëpo atje virusi ka vazhduar të jetojë qetësisht si më përpara. Kështu që, kur eliminohet prej popullatës njerëzore, siç u eliminua Ebola, ai vazhdon të jetojë te kafsha prej nga e ka burimin, diku në pyjet e Afrikës.

Kështu ndodh me shumicën e këtyre epidemive. Ato shpërthejnë, prekin njerëzit që vuajnë e vdesin, pastaj ndërhyjnë ekspertët shëndetësorë. Vihet nën kontroll, epidemia zhduket, dhe kalojnë ca vite para se të dalë sërish. Ku është virusi gjatë asaj kohe? Është te burimi i tij origjinal.

A ka korrelacion mes shkallës së lartë të ndotjes në disa vende dhe goditjes më të rëndë të virusit në atë zonë?

Po, mendoj se mund të ketë nje korrelacion mes ndotjes së ajrit dhe dëmtimit të mushkërive dhe të rrugëve të frymëmarrjes, gjë që i bën më të dobëta përballë këtij virusi specifik. Mendoj se kjo është pyetje e rëndësishme. Nuk mendoj që e kemi për momentin përgjigjen për këtë pyetje, por sigurisht që kjo meriton vëmendje studimore. Është shumë e mundshme që dëmtimi i mushkërive, edhe nëse nuk është i dallueshëm gjatë kohëve normale, mundet që i bën njerëzit më të dobët përballë këtij virusi.

Shumë veta në Itali e pyesin veten në këtë moment: pse Italia ka një shkallë kaq të lartë vdekshmërie dhe infektimi krahasuar me vendet e tjera?

Nuk e di pse. Edhe vetë e bëj të njëjtën pyetje. Fakti se virusi shpërhapet heshturazi, në mënyrë të padukshme, prej njerëzish që nuk e dinë se janë të sëmurë e nuk ndihen të sëmurë, e bën të mundur që qoftë edhe veç një person i infektuar i cili ka qarkulluar nja dy javë në Italinë veriore, të ketë infektuar shumë njerëz, para se të diagnostifikohej rasti i parë.

Ka një element tjetër interesant te ky virus: simptomat vijnë vonë. Pra nuk ka alarm prej organizmit që të thotë: «je i infektuar». A e bën kjo më të rrezikshëm krahasuar me sëmundjet e tjera që i tregojnë simptomat shumë më shpejt?

E bën absolutisht shumë më të rrezikshëm. E kam shkruar dhe në librin «Spillover» se me rastin e SARS-it ishim me fat, sepse edhe pse virusi ishte tepër i rrezikshëm dhe shpërndahej lehtë nëpër njerëz, me një shkallë të lartë vdekshmërie, gati 10%, do të kishte qenë shumë më keq nëse virusi do të bartej nga njerëzit para se ata të tregonin simptoma. Kishte probleme të tjera SARS-i, por të paktën këtë nuk e kishte. Dhe shkruajta «Mos e dhëntë Zoti që të hasim në virus aq të keq sa SARS-i, i cili shpërndahet prej njerëzve para se ata të shfaqin simptoma».

Tani për tani kemi pikërisht këtë lloj virusi. Vdekshmëria nuk është aq e lartë, edhe pse në Itali është pothuaj aq e lartë. Por ju e dini atë thënien, kur një ushtar goditet prej plumbit kurrë nuk e dëgjon krismën, sepse më parë vjen plumbi e pastaj zhurma. Ky virus funksionon pikërisht ashtu.

Një pjesë e madhe e punës sime është e përqendruar te ndryshimi klimatik dhe te lajmet e rreme mbi klimën. Jam përpjekur që të gjurmoj dezinformatat shkencore sa i përket shpërndarjes së virusit korona, dhe shoh se ka disa pika të përbashkëta mes dy mekanizmave të dezinformimit. Cili është opinioni juaj për këtë gjë? Dhe, a është e rëndësishme të kundërshtohet dezinformimi shkencor?

Është shumë e rëndësishme që të kundërshtohet. Po më vjen mirë që marr vesh se po e bën këtë gjë në lidhje me ndryshimin klimatik. Sigurisht që ka pikëprerje mes dy llojeve të dezinformatave. Ka njerëz që s´kanë durim, njerëz të mllefosur e asi që nuk janë të mirëinformuar. Ata i marrin lajmet prej burimeve të pabesa, dhe kanë uri për emocion negativ. U interesojnë më shumë konspiracionet se sa shkenca. Disa njerëz parapëlqejnë atë lloj shpjegimi, sepse i kënaq më shumë paragjykimet e tyre. Dhe dezinformatat shpërndahen shpejt.

Cili është dallimi mes ofrimit të lajmeve të sakta, të besueshme e transparente për të gjithë, dhe shastisjes së njerëzve me «news» mbi virusin 24 orë në ditë, çdo ditë të javës?

Po, ka dallim. Madje jo pak. E tash jetojmë në një botë ku media elektronike punon 24 orë në ditë dhe ka nevojë për të reja, kanë nevojë për shikime, duan që njerëzit të shkojnë te kanali i tyre, sepse kanali i tyre e ka diçka një minutë para se ta ketë kanali tjetër. Pra është një farë konkurrence e cila nuk i sjell asgjë të mirë askujt, përveç aksionerëve dhe pronarëve të atij kanali.

Kështu që mendoj se ne, si konsumatorë të lajmeve, duhet t´i rezistojmë obsesionit për të ditur se cila është statistika e fundit e cili është rasti i fundit me virus, apo cili është lajmi i fundit. Na duhet ta përcjellim edhe këtë gjë, t´i kushtojmë vëmendje, por na duhen edhe gjëra të tjera. Na duhen raportime mbi virusin që shkojnë më thellë në shkaqe e pasoja, e na tregojnë se çfarë duhet bërë. Po ashtu na duhen edhe raportime që nuk janë për virusin. Na duhet muzikë, komedi, art, na duhen njerëz që flasin për libra – dhe jo vetëm për librin tim.

Ç´rol luan frika në këtë lloj skenari, pra në sjelljën kolektive brenda një pandemie? A është negative? Pozitive? Apo thjesht njerëzore?

Frika është shumë njerëzore. Frika është e natyrshme. Edhe paniku është njerëzor. Por nuk është i dobishëm, e as ndihmon. Njerëzit më pyesin ndonjëherë, ka dalë ky virusi në Kinë, sa frikë duhet të kem? Sa frikë duhet të kemi? Dëshiroj ta respektoj si pyetje, mirëpo përgjithësisht u përgjigjem se është pyetje e gabuar. Sepse të kesh frikë, të jesh i trishtuar, kjo nuk sjell asgjë të mirë. Mëso më shumë për virusin, pastaj merr masa dhe ndihmo shoqërinë që të marrë masa për ta vënë nën kontroll këtë gjë.

Duhet të jemi shumë të kujdesshëm që distancimi social të mos çojë në distancim emocional, që pastaj të fillojmë ta shohim tjetrin si kërcënim apo si armik. Rrini të shëndetshëm dhe zbatojeni distancimin social, e kështu do t´ia dalim mbanë. Por, mendoj se frika prej personave të tjerë është diçka që duhet ta mbajmë larg, përndryshe mund ta sëmurë kulturën dhe shoqëritë tona po aq rëndë sa ky virus. Kështu që, po distancim social, por të ruhen lidhjet emocionale.

Ç´mund të mësojmë prej kësaj pandemie?

Para së gjithash mund të mësojmë që sëmundjet zoonotike mund të jenë shumë të rrezikshme e shumë të kushtueshme, prandaj është e domosdoshme të jemi të përgatitur për to. Duhet të shpenzojmë para e të ushtrojmë vullnet, pasi të mbarojë kjo pandemi, para se të shfaqet tjetra. Na duhet të shpenzojmë shumë mjete dhe shumë vëmendje që të përgatitemi. Duhen më shumë shtretër në spitale, më shumë njësi të përkujdesjes intensive, ventilatorë, maska, më shumë trajnim i punonjësve të shëndetësisë, më shumë trajnim i shkencëtarëve që i studiojnë këto gjëra. Plane emergjence në nivel lokal, nivel krahinor e shtetëror që të mund t´i bëhet ballë pandemive të tilla, dhe të gjitha këto kushtojnë.

Gjëja tjetër që duhet të mësojmë është se mënyra se si ne e jetojmë këtë planet, ka pasoja, pasoja negative. Ne e sundojmë këtë planet siç nuk ka bërë asnjë specie tjetër. Bravo na qoftë. Por ka pasoja, dhe disa prej tyre kanë formën e kësaj pandemie të virusit korona. Kjo nuk është diçka e tmerrshme që s´dimë si na erdhi. Është pasojë e gjërave që bëjmë, vendimeve që zgjedhim. Secili ka përgjegjësinë e vet. Duhet ta kuptojmë këtë.

Sigurisht, askush nuk e di përgjigjen e kësaj pyetjeje, megjithatë, si e shihni botën pas virusit korona? Çfarë do të ndryshojë, për shoqëritë? Po në jetët e njerëzve?

Eh, shpresoj që edhe njerëz si Donald Trump do të mësojnë, deshën s´deshën, se këto gjëra duhen marrë seriozisht. Na duhet të bëjmë disa rregullime. Ndoshta do të fillojmë të zvogëlojmë impaktin tonë tek klima – gjithë karburantet që djegim. Ndoshta do të zvogëlojmë shkatërrimin që i bëjmë llojllojshmërisë biologjike, pushtimin e ekosistemëve. Mbase do të nisim të ecim më me kujdes dhe me hapa më të lehtë në këtë planet. Kjo është shpresa ime, dhe do të ishte e vetmja gjë e mirë që do të mund të dilte prej një përvoje të tillë.

Përktheu nga anglishtja Arbër Zaimi