(Ky shkrim është botuar në 10 mars 2020)

Zhvillimi i pandemisë së virusit korona ka marrë gjithë atë vëmendje, për javë me radhë tashmë. Shumë vëzhgues të thjeshtë nuk kanë besim se qeveritë, si ajo e Italisë, do t´i paralizojnë me dëshirë ekonomitë e tyre sa për të ngadalësuar transmetimin e një patogjeni që është larg prej të qenit më vdekjeprurësi në historinë e gjatë të patogjenëve të njeriut. Thënë kjo, është shumë e vështirë për dikë që nuk është specialist i shëndetësisë publike apo epidemiologjist, të vlerësojë domosdoshmërinë dhe/ose efikasitetin e masave që po merren. Duke lënë anash këtë gjë, më duket shumë interesante të elaboroj këtu disa prej çështjeve e prej çarjeve që virusi megjithatë i ka nxjerrë në pah kaq qartë. Janë tre gjërat që kam ndër mend: marrëdhëniet njerëzore me jetën mikroskopike, koncepti ynë radikalisht i vjetëruar për natyrën, dhe vlera e vetë jetës njerëzore. Do të them diçka për secilën nga këto, me radhë.

Gjëja e parë që bie në sy, së paku në kuptimin se natyra e saj që shpesh nuk vihet re, tash është ekspozuar para nesh, është marrëdhënia mes organizimit shoqëror dhe jetës mikroskopike. Jeta moderne ka bërë shumëkënd të mendojë se shoqëritë janë thelbësisht të ndara prej mjedisit mikroskopik. Shfaqja e një virusi të ri e përgënjeshtron këtë supozim. Ne kurrë s´kemi reshtur së qeni kafshë njerëzore, pjesë të familjes së gjitarëve, dhe nuk ka – prej këndvështrimit të një virusi – dallim mes një kolonie lakuriqësh nate dhe një qyteti njerëzor. Në arratisjen e tij prej natyrës sonë kafshërore, moderniteti në fakt i ka bërë shoqëritë njerëzore pafundësisht më joshëse për jetën virale. Ne kurrë më parë nuk kemi jetuar me kaq shumë kafshë shtëpiake, dhe kurrë më parë nuk kemi vrarë apo konsumuar kaq shumë kafshë të egra: ky lloj marrëdhëniesh përbën një zgjerim të përkryer për laboratorin natyror të jetës mikroskopike. Shpeshtimi i udhëtimeve dhe i tregtisë po ashtu shkojnë thelbësisht në përfitim të qenies virus.

Me këtë dua të them se shoqëritë e perëndimorizuara (shumica e shoqërive të botës në këtë moment të historisë), e kanë përfytyruar veten si gjithnjë e më larg jetës së ngatërruar të një toke dinamike, mirëpo në të njëjtën kohë i kanë shumëfishuar lidhjet e tyre me këtë çorbë tokësore. Çdo zgjerim i kapitalit global, çdo shpikje e një produkti të ri, çdo pako e dërguar kushedi sa herë rreth e rreth botës, është gjithnjë një lidhje e re e gatshme mes formash jete të cilat më përpara kishin qenë të ndara. Ndërkohë që përmes këtyre lidhjeve shfarosim segmente të gjera të jetës makroskopike, në të njëjtën kohë krijojmë kushtet që jeta mikroskopike të lulëzojë.

Kjo nuk është gjë e re. Çka na zgjon kërshëri në këtë moment është kur vëmë re një panik të sinqertë përballë një gjëje të cilën çdo vëzhgues syçelë e ka pritur prej kohësh. Mosbesimi, si në nivelin qeveritar ashtu edhe në atë qytetar, është simptomatik për një tjetër çarje në të cilën po hedh dritë virusi: që është dallimi mes konceptit dominant perëndimor për natyrën, dhe manifestimeve empirike të natyrës në forma të ndryshme. Megjithëse ekologët i kanë rishikuar teoritë e ekuilibrave natyrorë dhe mendimin për ekosistemet para shumë dekadash, vazhdon të jetë shumë e fortë ideja se natyra është disi e ekuilibruar, e ndërtuar si një sistem prej copëzash që mund të ndërthuren në mozaik e të maten saktësisht, pra mund të kontrollohen si diçka e jashtme nga shoqëria. Virusi po nxjerr në pah se sa e pasaktë është kjo ide.

Injoranca jonë përballë botës natyrore është e gjerë, dhe ajo çka dimë përshtatet lehtësisht në skema psikologjikisht rehatuese, për rregull dhe ekuilibër. Mirëpo ajo që quajmë botë natyrore është shembulli perfekt i dinamizmit dhe i ndryshimit. Gjatë historisë së evolucionit zhdukjet e krijimet e formave të reja të jetës kanë qenë rregulli, jo përjashtimi. Kur themi këtë, kjo nuk na i lehtëson aspak përgjegjësinë tonë ndaj formave bashkëkohore të jetës që ne i vëmë në rrezik. Por, megjithatë, vë në pikëpyetje idenë se «sistemi natyror» edhe pse dinamik në një farë kuptimi, megjithatë ka një farë ekuilibri i cili është dashamirës ndaj jetës njerëzore. Po ashtu, vë në pikëpyetje idenë se natyra është pasive, thjesht lëndë.

Shfaqja e një virusi të ri është tronditëse sepse na zbulon mënyrat e shumta në përmes së cilave natyra është gjithnjë aktive, madje hiperaktive, mund të themi! Ndjejmë një panik të ngjashëm kur zbulojmë se akullnajat, oqeanet, atmosfera, gjithë gjërat që ne mendonim se janë thjesht lëndë inerte, janë duke vepruar. Shoqëritë moderne janë ndërtuar mbi pritshmërinë se themelet nuk do të lëvizin. Paradoksi i momentit aktual është se rritja e dominimit të njerëzve (të llojit kapitalist) në këtë planet po shpie në aktivitet të rritur edhe të vetë natyrës të cilën ne supozohej se po e dominonim. Antropoceni nuk është epoka e njerëzve, por epoka në të cilën njerëzit zgjohen prej një natyre më të dhunshme e më aktive; koha kur njerëzit bëhen kafshë të trembura. Është po ashtu epoka në të cilën hiperaktiviteti ynë ndërpritet vetëm prej katastrofave të llojeve të ndryshme (krizat financiare dhe pandemitë psh. kanë qenë ngjarjet e vetme që kanë arritur deri më tash të zvogëlojnë sasinë e karbonit që emetojmë).

Psikologjia e të menduarit të natyrës si një sistem pasiv e të balancuar është ajo çka problematizohet prej koronavirusit. Ka mijëra patogjenë që ne tashmë e dimë që prekin jetët njerëzore çdo vit. Gripi stinor psh. është gjithnjë duke ndryshuar dhe duke evoluar, e prandaj vaksina që i shpërndahet njerëzve çdo vit është vetëm një lloj përafrimi me probabilitet. Ndonjëherë bën punë, ndonjëherë jo, sepse ka vite kur shfaqet ndonjë lloj tjetër gripi. Nga kjo perspektivë, karakteristika më problematike e virusit korona është se është i ri. Me fjalë të tjera, po na e ndryshon atë që ne mendonim se e përbënte sistemin natyror. Me gjasë kriza e tashme do të marrë fund atëherë kur, përmes përshtatjes, virusi do të bëhet pjesë e asaj që ne mendojmë se është natyrë, dhe në një masë të caktuar do të bëhet i pranueshëm. E kjo na çon te pika e fundit.

Ndërkohë që media numëron e obsesionuar vdekjet prej virusit – një ushtrim plot të panjohura, meqenëse shumica e atyre që numërohen si fatalitete kanë edhe kondita të tjera shëndetësore – qasja e përgjithshme është se secila jetë është e rëndësishme. Kjo qasje është për t´u lavdëruar. Virusi ka prirjen që të prekë të moshuarit dhe ata që kanë sëmundje kronike më së shumti, mirëpo për sa kohë që secila jetë ka të njëjtën peshë, çdo matje është e lejueshme për të shpëtuar secilën jetë. Kjo kategorizohet brenda ideve për dinjitetin njerëzor dhe vlerën inherente të njeriut si të tillë, që janë pjesë dhe shtyllë e historisë intelektuale në perëndim. Problemi qëndron se virusi po na dëshmon (a thua se kishim nevojë edhe për më shumë dëshmi të tilla) se njeriu që bart vlerat inherente si njeri, nuk është çdo anëtar i species homo sapiens, por thjesht qytetar i një vendi të caktuar. Ardhja e një forme të re të jetës në polis na tregon se sa shumë idetë tona të bashkësisë politike nuk janë gjë tjetër pos forma të policimit të jetës dhe vdekjes së njerëzve.

Pleqtë që kanë rëndësi janë ata të shtetit tonë. Në të njëjtën kohë që Italia ka mbyllur gjithçka për të ruajtur jetët e të moshuarve të vet, mijëra fëmijë sirianë po vdesin në kufijtë e Evropës. Por ata janë imigrantë, ata janë sajuar si një lloj i jetës i cili nuk është përgjegjësi e jona. Kështu, në vend që të na rrahë shpinën meqë po shpëtojmë pacientët e gjeriatrisë, koronavirusi po na dëshmon se si vetë përkufizimi ynë mbi atë se cila llogaritet si jetë njërëzore e cila jo, varet nga nocione arbitrate, si përkatësia shtetërore. Ideja e një shteti nuk ka kuptim pa idetë e bashkangjitura të shtetasit (si individ) dhe të imigrantit (si i jashtëm). Këto ide e aktivizojnë virusin në mënyra të ndryshme, varet se kush do të preket prej tij e varet sa rëndësi kanë ata.

Supozojmë psh. sikur refugjatët që jetojnë në kushte mizerje në kufijtë e Evropës të sëmureshin me virusin korona. Përgjigjja prej qeverive evropiane do të ishte me siguri shtrëngimi edhe më shumë i kufijve, sepse do thoshin se imigrantët po na kërcënojnë dhe shëndetin tonë trupor. Ideja e imigrantit si njeri që shpërndan sëmundje është e vjetër po aq sa ksenofobia. Por, pasojë e kësaj qasjeje me shumë gjasë do të jetë se virusi do të shpërndahet nëpër këto popullsi të pambrojtura, e aty nuk do të kujdeset askush të numërojë se sa po vdesin, apo që të marrë masa të jashtëzakonshme për të shpëtuar çdo jetë. Politika virale e kohës sonë ua mohon disave përkatësinë te gjitarët (bashkështetasit tanë nuk do të preken prej askujt), ndërkohë që vendos një nocion përbuzës kafshërie te të tjerët (imigrantët mund «të jetojnë si kafshë»). Mbase do të ishim më të aftë për t´u përballur me varietetet e jetës mikrobiale po të kishim qenë më të aftë për të zhvilluar një jetë politike si kafshë politike në një planet plot jetë.

Përktheu nga anglishtja Arbër Zaimi