(Ky shkrim është botuar në 15 mars 2020)

Një prej arsyeve se pse e vranë zotin, është që të mos e linin të plakej

R. Money-Kyrle «Domethënia e sakrifikimit»

Sakrifikimi është fjalë e fesë, e ekonomisë, e çdo krize. Sakrifikimet kanë lindur ose janë zhvilluar gjatë krizave të mëdha kolektive – luftërave, skamjeve të bukës, kolerave. Në botën e lashtë, kur jeta bëhej e vështirë e një e keqe kërcënonte komunitetet, paraardhësit tanë filluan të mendonin se po t´i ofronin diçka me vlerë hyjnisë, mund të ishte instrumenti thelbësor për menaxhimin e katastrofave dhe krizave. Të sakrifikoje për zotat kafshë, dhe në disa raste fëmijë apo vasha, u bë një gjuhë që lidhte qiellin me tokën, shpresa kolektive për të patur mundësinë e veprimit kundër armiqve të padukshëm. Sakrifikimet ushqehen prej shpresës e prej frikës, prej jetës e prej vdekjes. Është një përvojë rrënjësisht komunitare, e cila shëron, rikrijon dhe mëkon lidhjet brenda bashkësisë, si dhe midis bashkësisë e hyjnive të saj.

Sakrifikimi është dritë e terr së bashku. Dritat janë të qarta. Bashkësitë nuk lindin, nuk zgjasin, nuk rriten pa sakrifikime – këtë vazhdojmë ta mësojmë përditë, e kurrë aq sa duhet. Kemi mësuar të praktikojmë të dhuruarit dhe bujarinë gjatë sakrifikimeve të bëra në mijëvjeçarë. Secila dhuratë e vërtetë mban të pashkëputshme nga vetja një dimension prej sakrifikimi (në kuptimin më të zakonshëm të fjalës). Ato dhurata që nuk na kushtojnë asgjë, nuk vlejnë asgjë – një prej ligjeve shoqërore më të lashta – sepse dhurata e vërtetë është gjithnjë dhurim i jetës. I duam shumë dhuratat, sidomos ato prej njerëzve më të shtrenjtë sepse janë sakramente të dashurisë së tyre për ne. Për fëmijët tanë ditët e pandemisë që po jetojmë mes dimrit dhe pranverës të këtij viti 2020 mund të jenë edhe një kohë e mrekullueshme për të mësuar raportin misterioz dhe vendimtar mes sakrifikimit, dhuratës dhe jetës.

Të vijmë te ana e errët, sakrifikimi ka një dimension të pashmangshëm vertikal dhe asimetrik. Nuk i ofrohet diçka një të barabarti, por një entiteti që e ndjejmë si të epërm. Bashkësitë sakrifikuese janë gjithnjë hierarkike sepse raporti mes njeriut dhe zotit bëhet menjëherë paradigmë e raporteve politike e shoqërore, pra pushtet. Komuniteti që u ofron sakrifikime e dhurata hyjnive duhet po ashtu të ofrojë sakrifikime e dhurata për të pushtetshmit e për mbretin – i cili në disa fe ka natyrë hyjnore. Dhurata për mbretin është ajo që jepet sepse nuk mund të mos e japësh.

E po të shohim më tej të njëjtat fjalë që sapo i përdorëm për të përshkruar dritën e sakrifikimit («kushtojnë», «vlejnë», «të shtrenjtë»), gjendemi menjëherë brenda një tjetri dimension të errët të saj, që lidhet në mënyrë më direkte me ekonominë. Sakrifikimi nuk është akt i izoluar, është proces që zhvillohet në kohë. Qysh kur fillon të ndodhë, ekziston një farë pritshmërie se ajo do të kthehet, pritshmëri që shumë lehtë mund të bëhet pretendim. Mëshira apo falja që dëshirohet kur bëhet një sakrifikim, është objekt këmbimi, tregtie. Përgjithësisht sakrifikime ndodh para faljes. E edhe kur sakrifikimi ndodh më pas, në momentin kur kthehemi në tempull për të bërë një tjetër sakrificë, do të jemi sërish brenda një marrëdhënieje tregtare me hyjin. Është e mundur që shumë bashkësi të kenë filluar praktikimin e sakrifikimit kësisoj, sakrifikim i sotmë për dhuratën që dje na e dhanë perënditë, por prej sakrifikimit të dytë e mandej, sakrifikimi u shndërrua në një çmim që paguhet paraprakisht, për të blerë një mëshirë apo falje të re. Ajo që mungon (apo që sfidohet fort) në rastin e sakrifikimeve, është pikërisht të qenit falas.

Përmes ndërmjetësimit të krishtërimit sakrifikimi hyri drejtpërdrejt në ekonominë mesjetare e më pas në kapitalizëm, duke u bërë një prej shtyllave etike të tij. Ekonomia e sakrifikimi kanë të bëjnë të dyja me dimensionin material të jetës. Në rastin e sakrifikimit nuk mjaftojnë kushtimi i lutjeve, psalmeve e lëvdimeve: duhet të ofrohet diçka materiale, të sakrifikohen gjëra, ose jetë që janë brendësuar te gjërat. Të mirat e para ekonomike të historisë njerëzore kanë qenë kafshët e ofruara, tregjet e para ato me perëndi, tregtia e parë ajo mes njerëzve e hyjnive, dhe tregtarët e parë, priftërinjtë e tempujve. 

Sakrifikimin sot e hasim në shumë vende të kapitalizmit. Dhe jo vetëm në fenomenet më të dukshme, siç janë sakrifikimet gjithnjë e në rritje që ndërmarrjet e mëdha kërkojnë prej vartësve të tyre, sakrifikime të cilat sot shpesh po marrin formë të përnjëmendtë holokaustesh (shkatërrime totale të ofertës) ndaj vetë jetëve të të punësuarve, meqenëse thuhet se janë të panevojshëm për produktivitetin e ndërmarrjes. Por sakrifikimin e shohim edhe te sinjalet e devotshmërisë totale e të pakushtëzuar.

Megjithatë prania më interesante e sakrifikimit në kapitalizëm, është ajo më pak e dukshmja. Në religjione sakrifikimi nuk kërkon thjesht gjëra: kërkon gjëra të gjalla, të cilat vdesin gjatë kohës kur i ofrojmë. Sakrifikimi konsiston pikërisht te shndërrimi i asaj që jeton në diçka që vdes sepse është e gjallë (vetëm gjërat e gjalla mund të vdesin: objektet nuk vdesin sepse nuk janë të gjallë). Monedhat psh. mund t´i gjeni në të gjitha vendet e shenjta të botës, mirëpo nuk përdoren si lëndë e sakrificës, përdoren për të blerë kafshët që sakrifikohen, ose lihen si aksesorë që plotësojnë sakrificën e gjallë. Sakrifikimet, qofshin shtazore (flijime) apo bimore (libacione), gjëra të cilat si çdo gjë e gjallë do të shkonin doemos e natyrshëm drejt vdekjes, pikërisht për shkak të sakrifikimit arrijnë paradoksalisht ta mposhtin vdekjen, të marrin një dimension që i shkëput prej ritmit të natyrshëm të jetës. Sepse kur në njërën anë qengji vdes para se t´i vijë koha për shkak se sakrifikohet ende i gjallë, kur vdes mbi altar bëhet diçka tjetër, diçka që i mposht ligjet e natyrës. Hyn në një rend tjetër, fiton një tjetër vlerë. Duke mos vdekur natyrshëm bëhet, në një farë mënyre, i pavdekshëm.

Edhe ekonomia jeton dhe rritet duke shndërruar gjëra që normalisht vdesin, në të mira që marrin vlerë pikërisht gjatë këtij shndërrimi. Përditë ndërmarrjet marrin gjëra të gjalla (lëndë të para, kafshë, grurë, pambuk, energji njerëzore…), të cilat meqenëse të gjalla janë të destinuara të vdesin, dhe krijojnë vlerë të shtuar duke i bërë «të vdesin» e duke i shndërruar në mallra. Ajo vlerë që i shtohet gjërave gjatë këtij transformimi i përngjan shumë vlerës që merrnin kafshët e bimët kur sakrifikoheshin në altar.

Leximi i vdekjes dhe i ringjalljes së Jezusit është parë edhe nga kjo perspektivë: «sakrifikimi» i tij mposht rendin natyror të vdekjes dhe e bën, përmes ringjalljes, të pavdekshëm. Edhe martirizimi i besimtarëve, apo më vonë ruajtja e devotshme e virgjërisë, janë lexuar në krishtërim si një alkimi që e shndërron vdekjen në një jetë tjetër e më të lartë.

Marrëdhënia mes krishtërimit dhe sakrifikimit megjithatë është plot ekuivoke. Edhe pse jeta e fjalët e Jezusit lëvizin brenda një logjike që e kundërshton sakrifikimin («Mëshirë ju kërkoj, jo sakrifikime»), krishtërimi menjëherë prej fillimit e ka intepretuar pasionin dhe vdekjen e Jezusit si një sakrifikim, si «qengj i Zotit» i cili me vdekjen e tij shlyen përfundimisht mëkatin nga bota. Një sakrifikim i ri dhe përfundimtar (Hebrejve, 10) që zëvendëson sakrifikimet e vjetra e të përvitshme në tempull. Sakrifikimi i Jezusit, i Birit, ishte çmimi që iu pagua Zotit Atë, për të shlyer borxhin e stërmadh ku ish futur njerëzimi. Jezusi, kryeprifti i ri i cili ofron si sakrifikim jo kafshët, por veten (Hebrejve, 7).

Kjo teologji sakrifikale ka përshkuar tejetej dhe ka shenjuar gjithë mesjetën, është përtëritur prej Kundërreformës, dhe ende sot është shumë e rrënjosur në praktikën e krishterë. Ideja e sakrifikimit është burim i shumë liturgjive të krishtera, dhe i ka transmetuar krishtërimit edhe vizionin hierarkik tipik të sakrifimit. Gjatë gjithë mesjetës (dhe më vonë) kultura e sakrifikimit është shprehur në fakt edhe në praktika të sakrifikimit social ku vartësit, fëmijët, bashkëshortet, shërbëtorët, të varfrit, kanë qenë ata që duhet të sakrifikoheshin për eprorët, për padronët, për komandantët, për priftërinjtë, për etërit e për bashkëshortët. Sakrifikimi Zotin u shndërrua shpejt në sakrifim për burra të tjerë, të cilët ashtu si Zoti, gjenden përmbi, më lart se të sakrifikuarit. Konteksti teologjik sakrifikal i ka dhënë një justifikim spiritual marrëdhënieve asimetrike e feudale të pushtetit, duke quajtur sakrificë atë që ishte thjesht shfrytëzim.

Sakrifikimi po del më në fund prej teologjisë bashkëkohore (falë një kuptimi më biblik të misterit të Pasionit të Krishtit), mirëpo po hyn gjithnjë e më shumë në religjionin e ri kapitalist. Në fakt, procesi krijues i gjërave të gjalla që vdesin e «duke vdekur» rrisin vlerën e tyre është bërë veçanërisht i fortë e ka marrë vend qendror në kapitalizmin e shek. XXI, kur ndryshe nga ç´ndodhte në të shkuarën, sendi i parë i gjallë që fiton vlerë duke vdekur janë bërë punëtorët. Marx-i na kishte shpjeguar se janë vetëm personat ata që kanë aftësi të krijojnë vlerë të shtuar në ekonomi – pra nuk mjaftojnë makinat. Kjo e vërtetë antike së fundmi ka pësuar një shndërrim të rëndësishëm. Deri para disa dekadash «sakrifikimi» që kërkohej prej fabrikave nuk ishte i tepruar e aq më pak total: ishte vetëm ajo që përfshihej në kontratën e punës e që mbrohej prej sindikatave. Sakrifikimi total, dedikimi i jetës i rezervohej vetëm besimit, familjes dhe atdheut. Mutacioni, në kuptimin religjioz, i kapitalizmit, dhe eklipsimi i terreneve të tjera «sakrifikale» ka çuar në pikën kur ndërmarrjet e mëdha janë bërë vendi i ri për sakrifikimin total. Këtij kapitalizmi nuk i mjafton më, madje as nuk i intereson, thjesht të konsumojë forcën tonë punuese. Janë punëtorët ata që duhet të vetëofrohen, në mënyrë spontane, në altar. Kulti i tyre ka nevojë për persona të plotë – në çdo religjion sakrifikimi më i preferuar është kur është i plotë, i re, dhe pa njollë – dhe ka vlerë më të madhe, sa më e madhe të jetë ajo që sakrifikohet. Është në rritje, madje është befasues, psh. numri i menaxherëve të pamartuar ose pa fëmijë, në pozitat më të larta të ndërmarrjeve të mëdha. Ky numër rritet shumë në kryeqytetet e kapitalizmit (prej Singaporit në Milano). Një lloj i ri i virgjërisë religjioze e i betimit të dlirësisë, kaq thelbësorë për këtë religjion të ri. E po ashtu si në mesjetë, fjala e bukur sakrifikim mbulon fjalën e shëmtuar shfrytëzim. Ky kapitalizëm po manipulon shumë fjalë.

Përktheu nga italishtja Arbër Zaimi