Sergio Benvenuto

(Ky shkrim u botua në 19 mars 2020)

1.

Kam patur si pacientë persona që kanë kaluar periudha të gjata në vetë-karantinim: që për muaj a vite nuk kanë dalë kurrë prej shtëpisë. Nëse kanë jetuar vetëm, kanë dalë sa për të blerë ushqime e për të shkuar në postë. Nëse kanë punuar diku, e kanë lënë punën; nëse kanë qenë studentë, i kanë ndërprerë studimet. (Disa kanë kërkuar dhe ia kanë dalë të marrin të ardhura prej shtetit veç pse kanë shtetësi, gjë që – sipas mendimit tim – i përshtatet sindromës së tyre). Është një sindromë pa emër – e quajnë agorafobi, mirëpo këta persona zakonisht nuk kanë frikë prej hapësirave të mëdha, por prej njerëzve të tjerë, prej turmës që i rrethon, që i prek e që i shtyn. Do t´i kisha quajtur klaustrofilë, duke ia vjedhur termin atij që ma ka mësuar psikoanalizën, Elvio Fachinelli-t, autorit të një libri që quhet pikërisht Klaustrofilia.

Një grua, sot në moshë, vite më parë trembej se mos infektohej nga AIDS-i po të prekte dorëzat mbajtëse nëpër autobusë.

Të tjerë rrinin në shtëpi se ishin hipokondriakë: mendonin se ishin të rrethuar prej vdekjes, përgjonin çdo ndjesi a simptomë fiziologjike sikur të ishte shenjë e ndonjë patologjie të tmerrshme. Njëri prej tyre, për muaj me radhë i mbyllur vetëm në shtëpi, mblidhte urinën e vet, e vendoste në vazo transparente, i rreshtonte ato vazo në një raft të gjatë, dhe reflektonte për orë me radhë: u analizonte ndryshimin e ngjyrës, përpiqej të kuptonte se ç´sëmundje të mundshme mund të sinjalizonin ato ngjyra.

Të tjerë kategorizohen si obsesivë-kompulsivë në gjendje të rëndë. Kanë frikë prej të tjerëve – si dhe prej objekteve për sa kohë që duhen ndarë me të tjerë – si një burim i vazhdueshëm infektimi. Veshin doreza kur dalin, bëjnë çmos që të mos preken prej askujt. Nuk mund të shkojnë kurrë në ëc në shtëpi të huaj, e aq më pak në ëc të lokaleve publike. Në raste të caktuara rrinë gjithnjë në këmbë, edhe në vendin e punës, sepse nuk duan të preken prej karriges… Ndihen sikur i rrethon papastërtia edhe në shtëpinë e vet: mbështjellin me celofan çdo gjë që duhet të prekin me duar: dorezat e dyerve e të sirtarëve, valvulat e rubinetëve. Edhe ata përgjithësisht rrinë të mbyllur në shtëpi, por për t´iu shmangur infektimit.

Sot gjendja e jashtëzakonshme për shkak të COVID-19 na kërkon që të mendojmë si këta subjekte që konsiderohen me patologji të rënda. Isha veçanërisht kureshtar të shihja se si do të kishin reaguar këta të sëmurë do të kishin reaguar përballë rregullave që shkojnë në drejtim të njëjtë me klaustrofilinë e tyre. E pra, po del se reagojnë shumë mirë!

Ajo e cila kur ishte e re ishte e bindur se mund të merrte AIDS-in në autobus, sot ngushëllon të ëmën e cila është kapluar nga ankthi edhe pse s´ka patur kurrë fobi të atilla. Ai që kishte frikë të takonte njerëzit e lagjes, sot del për të blerë gjësende dhe llafoset me të tjerët pa përdorur as doreza e as maskë. Një grua që kishte frikë se mos infektohej në çdo vend që shkonte, s´ka frikë fare prej virusit korona, përkundrazi i jep zemër mikeshave të saj që janë trembur. E do të mund të sillja këtu shumë shembuj.

Kur katastrofa pushon së qeni subjektive dhe bëhet objektive, duket sikur këta subjekte janë më të aftë për t´i bërë ballë se sa njerëzit «normalë». A thua se kolektivizimi i ankthit i bën ata të zhvendosen prej fantazmës në realitet. Duket se këta persona duhet të jetojnë gjithnjë në gjendje të jashtëzakonshme. Ata janë gjendje alarmi. Kështu që tani nuk kanë më nevojë të vënë në funksion fantazmën. Trauma reale shëron plagën imagjinare. Angushtia për ta duhet të jetë se s´bën diku: nëse është jashtë tyre, nuk ka më nevojë të jetë brenda tyre.

2. 

Rigjetja e urtësisë prej atyre që kanë angushti me tepri, më kujton një tjetër katastrofë që kam përjetuar: atë të tërmetit në Kampania në 23 nëntor 1980. Unë asokohe isha në Napoli, në banesën e nënës sime. Duke qëndruar në katin e fundit, pata mundësi ta përjetoj deri në fund hiperbolën e pamendueshme e të papritur të tërmetit.

Një kat më poshtë jetonte Antonietta, e cila njihej në gjithë lagjen Vomero si Tonina e çmendur. Vajzë e vetme e një plakushi profesor matematike në lice, i cili mbante syze shumë të trasha dhe kishte një çehre vazhdimisht melankolike. Si i vogël kisha frikë prej asaj vajze të bukur por enigmatike, me sytë që i lëviznin si dy gaca ajo vazhdimisht dukej sikur po shihte përtej shpatullave të tua, drejt një tjetërkahu që vetëm ajo e perceptonte. Bënte ndalime të gjata para dyerve të dyqaneve, duke belbëzuar fraza të pakuptimta e duke bërë gjeste të çuditshme, si të ishte ndonjë shtrigë e kapluar prej ndonjë demoni të padukshëm. Flitej se herë pas here linte pellgje me urinë në dyshemenë e ashensorit të përbashkët të banesave. Kur ishte më e re, bënte seks pa drojë, kudo, me secilin burrë që duke përfituar prej marrëzisë së saj ia kërkonte këtë gjë. Si fëmijë, zura të dridhem kur një ditë nimfa erdhi në banesën tonë dhe luajti një sonatë të pianofortë, të cilën e ekzekutoi në mënyrë perfekte. Unë e dija që ajo nuk ishte e rrezikshme, por çmenduria tremb sepse prodhon çarje prej nga hyjnë tepria e pafundësia në botën e zbutur e të fundshme të përditshmërisë. Nënat e lagjes sonë i thoshin herë pas here vajzave ende të parritura: «Mos bëj kështu, se do përfundosh si Tonina!»

Pasi vdiq babai melankolik, Tonina mbeti e vetmuar në atë apartamentin një kat poshtë nesh, dhe ishte bërë makthi i fqinjëve. Problemi i saj ishte tejkalimi i çdo pragu, e sidomos atij të shtëpisë së vet: obsesive hiperbolizuese, se ç´kishte një forcë të mistershme që ia ndalonte secilën dalje, e prej kësaj rridhte një numër i papërcaktuar gjestesh të pavetëdijshme, formulash belbëzuese, vajtje-ardhjesh si në një lloj vallëzimi me brofje. Shpesh paraliza që e kapte ishte e tillë, që detyrohej të merrte në telefon ndonjë nga fqinjët e me një zë qaravitës i lutej ta ndihmonte: fqinji fatkeq duhej të shkonte te ajo, ta merrte për krahu, e me vendosmëri ta shtynte deri sa ta kapërcente pragun imagjinar, ndërkohë që ajo rezistonte dhe bëhej një lojë tërheqjesh e shtyrjesh e cila mund të zgjaste shumë. Ajo ishte një e sëmurë spektakolare, që ndërhynte tek të tjerët, ekzibicioniste, tepër ekstroverte.

Mbrëmjen kur ra tërmeti e takova në rrugë: dukej sikur ishte bërë tjetër njeri. Ishte arratisur prej banesës, si të gjithë ne, pragjet obsesivë ishin zhdukur sikur me magji. Lëvizte pa pengesa, fliste normalisht, dukej sikur ishte rinuar. Me shumë qetësi i pyeti disa fqinjë të tjerë të cilët ishin të tmerruar prej tërmetit: «Po nëse na janë dëmtuar banesat, kush do të paguajë për riparimet?». Një shqetësim tërësisht i arsyeshëm, por në ato çaste shqetësimi i saj ekonomik u interpretua si një shenjë çmendurie të zakonshme, dhe i thanë: «Po si, në një moment si ky ti e vret mendjen për paratë?» Pak ditë më vonë, kur kaloi frika e madhe, pikërisht kjo u bë pyetja e të gjithëve: kush do t´i riparojë dëmet? Dhe kur? Tonina e shtroi para kohe të njëjtën temë që më vonë u bë tema e vitit në të gjitha zonat e prekura nga tërmeti. Pra, në kohën kur fqinjët e mi normalë nuk po arsyetonin dot më, Tonina ishte më e arsyeshmja. Për dallim prej shumë të tjerëve, ajo u ngjit qetësisht në shtëpi, dhe ndenji rehat atje. Tërmeti e shëroi – për disa ditë – skizofreninë e saj. Thuhej se ishte çmendur për shkak të një traume, e tash një traumë e kishte shëruar.

Më vonë Tonina u bë prapë handikapatja e zakonshme. Metamorfoza e saj më bëri të reflektoj mbi natyrën e psikozës. Po sikur psikotikët – e jo vetëm ata, por edhe ata që kanë fobi të rënda – të jenë qenie të cilat mund ta japin më të mirën e vetvetes vetëm në situata të jashtëzakonshme, katastrofike, të paparashikueshme? A s´është vallë rutina, qetësia ciklike e ditëve të palëvizshme ajo që i çmend? Si Napoleoni që nuk mund të jetonte pa nisur ndonjë luftë. Ashtu edhe Tonina, e cila kishte përjetuar fëmijërinë e saj nën bombardimet e kohës së luftës, e kishte strukturuar veten në mënyrë të tillë që të mund të jetonte vetëm në një botë plot angushti, dhe tiket e saj sinjalizonin paaftësinë për të jetuar në botën e mbrojtur, nën tutelën e një babai të dashur që jetonte vetëm për të. Mos vallë shumë çmenduri ndodhin për shkak të mungesës së rëndë të traumave? Mos vallë katastrofat janë ilaç për dikë?

Përktheu nga italishtja Arbër Zaimi