(Ky shkrim është botuar në 8 mars 2020, si përgjigje debatit të çelur prej filozofëve Agamben e Nancy. Në revistën TezaTeza po publikohen disa prej ndërhyrjeve të filozofëve e studiuesve në zë, në lidhje me impaktin e virusit në shoqëri e politikë. Mund t´i gjeni shkrimet në rubrikën: Dosja Corona)

India ka qenë plot me njerëz të jashtëzakonshëm për një kohë shumë të gjatë, gjë që e bën të pakuptimtë nocionin e “gjendjes së jashtëzakonshme” apo “shtrirjes” së saj. Brahminët janë të jashtëzakonshëm sepse vetëm ata mund t´i udhëheqin ritualet mbi të cilat mbështetet rendi social, dhe ata nuk mund të preken prej njerëzve nga kastat më të ulëta (e aq më pak të dëshirohen), prej frikës se mos ndyhet rituali. Në kohët moderne kjo nënkupton deri edhe tualete të ndara për ta, në disa raste. Dalitët, njerëzit e kastës më të ulët, as ata nuk mund të preken prej kastave më të larta, e aq më pak të dëshirohen, sepse ata konsiderohen si më “të ndyrët”. Siç mund ta shohim, jashtëzakonshmëria e Brahminit është e ndryshme nga jashtëzakonshmëria e Dalitit. Njëra prej kastave dalite, e quajtur “Pariah” u përdor si “paradigmë” nga H. Arendt, gjë e cila fatkeqësisht e bëri të dukej më të lehtë realitetin e vuajtjes së tyre. Në vitin 1896, kur murtaja erdhi në Bombej, administrata koloniale britanike u përpoq ta luftonte shpërndarjen e sëmundjes duke përdorur Ligjin e Sëmundjeve Ngjitëse të vitit 1897. Megjithatë, hendeku mes kastave, ku përfshiheshin edhe kërkesat prej kastave të larta që të kishin spitale të veçanta, apo refuzimi i tyre për të pranuar ndihmë mjekësore prej njerëzve nga kastat e ulëta që punonin si personel mjekësor, i shtuan shkaqet për vdekjen e më se dhjetë milion njerëzve. 

Shpërhapja e virusit korona1, i cili ka infektuar më shumë se 100.000 vetë sipas numrave zyrtarë, na sjell te pyetja më e madhe që kemi për veten – a ia vlen të shpëtohemi, dhe me cilin çmim? Nga njëra anë ka teori konspiracioni që përfshijnë “bio-armë” dhe një projekt global për të ndalur mërgimin. Nga ana tjetër ka keqkuptime problematike, duke përfshirë në to besimin se COVID-19 është diçka e cila shpërndahet përmes birrës corona, apo komentet raciste kundër kinezëve. Por, një shqetësim edhe më i madh është se, në këtë pikëtakim mes vdekjes së zotit dhe lindjes së zotit mekanik, ne kemi vazhduar të ngulim këmbë në një krizë që ka të bëjë me “çmimin” e njeriut. Ajo mund të shihet te përgjigjet që i jepen krizave të klimës, teprimit teknologjik, dhe virusit corona.

Në kohët e shkuara njeriu e fitonte çmimin e vet përmes teo-teknologjive të ndryshme. Përshembull, dikush mund të përfytyronte se krijuesi dhe krijesa ishin përkufizuesit e diçkaje parake, të themi “qenies”, dhe i pari ishte i pafundmë e dyta e fundme. Në një ndarje të tillë mund të mendohej për zotin si një njeri i pafundmë, apo për njeriun si një zot i fundmë. Në emër të njeriut të pafundmë, zotat e fundmë i jepnin kuptim vetes. Sot ne ia besojmë makinës përcaktimin e kuptimit, kështu që ky rrafsh mund të quhet tekno-teologji.

Pikërisht në këtë pikëprerje kaq të veçantë na duhet të konsiderojmë vërejtjen e Giorgio Agamben-it, se masat për ndalimin e shpërhapjes së COVID-19 po përdoren si një “jashtëzakonshmëri” për të bërë të lejueshme një shtrirje të jashtëzakonshme të fuqisë qeveritare për të imponuar shtrëngime të jashtëzakonshme mbi liritë tona. Pra, masat e marra prej shumicës së vendeve, me një vonesë të konsiderueshme, për të parandaluar shpërndarjen e një virusi që potencialisht mund të vrasë së paku 1% të njerëzimit, mund të përbëjnë shkallën tjetër të “jashtëzakonshmërisë”. Agamben-i na kërkon të zgjedhim midis “të jashtëzakonshmes” dhe normales, ndërkohë shqetësimi i tij është normalizimi i jashtëzakonshmërisë.2 Jean-Luc Nancy i është përgjigjur me kohë vërejtjes së Agamben-it, duke vënë në dukje se ka vetëm jashtëzakonshmëri sot, gjë që do të thotë se gjithçka që dikur e konsideronim si normale, është rrënuar.3 Deleuze në tekstin e tij të mbramë do t´i referohej asaj që na thërret, përtej gjithë lojërave me normalitete e jashtëzakonshmëri, si “jetë”;4 pra përgjegjësia të mbërthen kur përballesh me një jetë individuale, e cila është e mbërthyer prej vdekjes. Vdekja dhe përgjegjësia shkojnë bashkë.

Le të merremi pra, me mos-jashtzakonshmërinë e jashtëzakonshmërive. Deri në fund të shek. XIX gratë shtatzanë të shtruara në spitale kishin vdekshmëri të lartë, për shkak të etheve të lehonisë apo të infeksioneve menjëherë pas lindjes. Në një moment një mjek austriak me emrin Ignaz Semmelweis kuptoi se kjo ndodhte për shkak se duart e punonjësve mjekësorë bartnin patogjenët prej të infektuarës tek pacientja tjetër, apo prej mitrës së një gruaje te tjetra, duke shkaktuar infeksion dhe vdekje. Zgjidhja, e propozuar nga Semmelweis ishte që të lahen duart pas secilit kontakt. Për këtë propozim ai u trajtua si rast i jashtëzakonshëm, dhe u përbuz prej gjithë komunitetit mjekësor. Vdiq në një çmendinë, duke vuajtur prej septicemisë e cila me gjasë iu shkaktua prej rrahjes nga gardianët. Në të vërtetë ka një pafundësi rastesh të jashtëzakonshmërisë. Në rastin e Semmelweiss-it, vetë teknika për të luftuar infektimin që ai shpiku, ishte i jashtëzakonshëm. Te Politika Aristoteli shkruante për rastin e njeriut të jashtëzakonshëm, atij që mund të këndonte më mirë se kori, i cili do të ostracizohej për shkak të të qenit “zot midis njerëzve”.

Nuk ka veç një paradigmë të vetme të jashtëzakonshmërisë. Rruga e një patologjie mikrobiale ndryshon prej asaj të një tjetre. Përshembull, stafilokokët jetojnë brenda trupave njerëzorë pa shkaktuar ndonjë problem, edhe pse ata shndërrohen në infeksione kur përgjigjja e sistemit tonë imunitar është “e tepruar”. Në skajin tjetër të marrëdhënieve jo-patologjike, kemi kloroplastet në qelizat e bimëve dhe mitokondritë në qelizat e trupave tanë, të cilat janë bashkëjetesë e moçme dhe mirëfunksionale mes specieve të ndryshme. Para së gjithash, viruset dhe bakteret nuk e kanë për “synim” të vrasin trupin që i mban, sepse jo gjithnjë është në “interesin” e tyre1 të shkatërrojnë atë përmes së cilës u mundësohet mbijetesa. Në afatgjatë – për miliona vite të kohës natyrore – “të gjitha gjërat mësojnë të jetojnë me njëra-tjetrën”, ose së paku arrijnë të jenë në ekuilibër me njëra-tjetrën për periudha të gjata. Kështu e kupton një biolog kohësinë e natyrës.

Këto kohët e fundit, pjesërisht edhe për shkak të praktikave bujqësore, mikro-organizma të cilët zakonisht jetonin të ndarë prej njëri-tjetrit, u bashkuan dhe nisën të shkëmbejnë material gjenetik, ndonjëherë thjesht fragmente ARN-je dhe AND-je. Kur këta organizma “kërcejnë” te qeniet njerëzore, atëherë ndonjëherë nisin katastrofat për ne. Sistemi ynë imunitar tronditet prej këtyre ardhjeve të reja, dhe fillon të mbipërdorë armët e veta, duke zhvilluar ethe e inflamacione të cilat pastaj shpesh na vrasin si ne ashtu edhe mikroorganizmat.

Etimologjikisht fjala “virus” është e lidhur me helmin. Është helm në kuptimin se kur të gjejë marrëveshjen e ekuilibruar një virus i ri me trupin njerëzor, do të ketë kaluar aq shumë kohë sa ne nuk do të jemi më. Domethënë, gjithçka mund të mendohet sipas modelit të “pharmakon-it” (edhe helm edhe ilaç), po të kishim kohë aq sa ka natyra. Mirëpo dallimi mes mjekimit dhe helmit në shumicën e rasteve i përket kohës së njeriut, kësaj kafshe të pazakontë. Ajo që përkufizohet si “biopolitikë” e merr qëndrimin duke u nisur prej këndvështrimit të kohës natyrore, për pasojë nuk i jep rëndësi asaj që është katastrofale në këndvështrimin e interesit tonë, apo të përgjegjësisë sonë për “jetë”, sepse jeta e secilit është e rrezikuar të vdesë për pasojë të infektimit nga virusi.

Këtu qëndron pika kyç e problemit: ne kemi qenë në gjendje të përcaktojmë “interesat” e sistemeve tanë imunitarë, duke krijuar jashtëzakonshmëri në natyrë, siç është edhe rasti i metodës Semmelweiss për larjen e duarve, apo vaksinimet. Specia njerëzore nuk ka në dispozicionin e saj epoka biologjike, që të mund të perfeksionojë secilën ndërhyrje. Kështu që, edhe ne si natyra, bëjmë kodime të gabuara dhe shkaktojmë mutacione në natyrë, duke iu përgjigjue secilës nevojë që paraqitet ashtu siç kemi mundësi. Siç e ka vënë re edhe Nancy, njeriu si krijues i jashtëzakonshmërisë teknike, i cili është i pazakontë edhe ndaj vetes, është menduar si i tillë qysh herët, qysh prej Sofokliut në oden e tij për njerëzimin (Antigona). Kështu pra, ndryshe nga natyra me kohën e vet epokale, njerëzit shqetësohen për momentin aktual, i cili teksa çon në momentin pasardhës detyrimisht shoqërohet prej ndjenjës se ne jemi të braktisurit: ata të cilët janë të mallkuar të enden pas “përse-së” së qenies së tyre, pa i patur mjetet për ta shtruar pyetjen. Ose, siç e quajti Nancy në një korrespondencë personale, “të braktisurit prej asgjësë”. Fuqia e kësaj “braktisjeje” nuk është e ngjashme me ndjenjën që shkaktohet kur sende të caktuara mungojnë në raport me njëra-tjetrën. Kjo braktisje kërkon, siç e dimë prej Deleuze-it, që të secilën jetë ta shohim si të çmuar, duke e ditur në të njëjtën kohë se në komunitetet e të braktisurve mund të përjetojmë edhe thirrjen në jetën e individit të braktisur, gjë të cilën mund ta bëjmë veç vetëm. Diku tjetër këtë përvojë të thirrjes prej jetës së të braktisurve, dhe formimin e komunitetit të saj prej metafizikës dhe hipofizikës, e kemi quajtur “anastasis”7

1 2 3 4 5 6 7

  1. Rastësisht emri i virusit “korona” do të thotë “kurorë”, që është metonimi e sovranitetit.
  2. Gjë e cila sigurisht është parë si domosdoshmëri prej shumë qeverive qysh pas vitit 2001, në mënyrë që të shtrijnë kontrollin e politikave të sigurisë mbi të gjitha marrëdhëniet shoqërore, në emër të luftës kundër terrorizmit. Tendenca që vihet re në këto raste është se siguritizimi i shtetit është proporcional me korporatizimin e thuajse gjithë funksioneve shtetërore.
  3. Shih Jean-Luc Nancy L´Intrus (Paris: Galilée, 2000).
  4. Shih Gilles Deleuze “L´immanence: une vie”, në Philosophie 47 (1995)
  5. Është qesharake të flasësh për interesa të mikro-organizmave, dhe sqarimi i kësaj do të merrte shumë më tepër hapësirë se sa është synimi i këtij teksti. Por në të njëjtën kohë sot është e pamundur të përcaktohet edhe “interesi i njeriut”.
  6. Duhet të vëmë në dukje se “virusët” ekzistojnë në vijën kritike që ndan gjallesat nga sendet.
  7. Shih Shaj Mohan dhe Divya Dwivedi, Gandhi and Philosophy: On Theological Anti-Politics, parathënie nga Jean-Luc Nancy (Londër: Bloomsbury Academic, 2019).