Nga Stefania Gerevini

(Ky shkrim u botua në 26 mars 2020)

Epidemia e virusit korona është një emergjencë shëndetësore e ekonomike e jashtëzakonshme.

Është edhe emergjencë estetike. Mundësia e infektimit dhe masat e ndërmarra për ta parandaluar e kanë përfshirë e transformuar (përkohësisht a kushedi për sa kohë) universin tonë perceptiv. Hapësira e lëvizjes sonë është zvogëluar drastikisht, në ditët e fundit po e shohim qiellin brenda në dhomë.

E mbi të gjitha, nuk mund të prekim sendet, nuk mund të prekemi me njëri-tjetrin.

Në 1951 Millard Meis botoi «Piktura në Firence e Sienë pas murtajës së zezë». Libri doli kur tashmë lufta ishte mjaftueshëm larg sa që mund të mendohej si e të shkuarës, e vetveten mund ta mendonin si të mbijetuar. Por mbamendja e holokaustit, e qyteteve të rrënura, e trupave të djegur prej atomikes, ishte ende e gjallë. Meiss në librin e vet i lejon vetes vetëm një referim domethënës të periudhës bashkëkohore. Pasi që kujton përshkrimin e të vdekurve prej murtajës dhe të varrimeve masive në Firence, me të cilat Boccaccio hap «Dekameronin»; si dhe komentin e një kronikani sienez – askush nuk i vajtonte të vdekurit, sepse priste të vdiste dhe vetë – autori shton me zë të ulët: kjo pamje nuk është e panjohur për sytë tanë modernë.

Meiss shtron pra pyetje – pak kohë pas luftës – mbi raportin mes artit dhe përvojës kolektive të vuajtjes. Kjo që po jetojmë tash nuk duket moment i gabuar për ta rimenduar me esëllti të njëjtën pyetje.

Teza e Meiss-it është se murtaja, përmbysjet politike e shoqërore dhe kolapsi ekonomik në mes të viteve 1300 prodhuan në Sienë e Firence një estetikë të re. Kjo estetikë nga një anë themelohej mbi intensifikimin e dimensionit religjioz-devocional dhe mbi joshjen prej temave ikonografike makabre – triumfi i vdekjes, dita e gjykimit. Nga ana tjetër themelohej mbi një mënyrë pikturimi më kursimtare e më abstrakte, të cilën Meiss-i e interpreton si një refuzim i risive dhe i realizmit të Giotto-s dhe Duccio-s, në favor të një rikthimi te abstraksioni e te kodet formale të viteve 1200. Në vetvete kjo ishte manifestim i një tkurrjeje apo traume kulturore dhe i një klime intelektuale konservatore e hierarkike – dëshmi e krizës së parë të vërtetë të humanizmit italian.

Giotto di Bondone – Joakimi dhe Ana takohen te Porta e Artë, 1305

Besueshmëria historike-filologjike e tezave të Meiss-it dhe qëndrueshmëria e paradigmës metodologjike ku ato bazohen janë diskutuar e korrigjuar gjerësisht. Në këtë moment termat e atij debati më duken më pak të rëndësishëm se sa vetë intuita që qëndron në themel të punës së tij. E cila është që përvoja e përbashkët e kërcënimit të shfarosjes dhe ndryshimi i sjelljes që shkakton ky kërcënim për individin e për kolektivitetin, përkthehen në një mënyrë të re të të hyrit në raport me botën dhe të të pasqyruarit të saj në fjalë e imazhe – pra pikërisht një emergjencë estetike.

Epidemia e bën kontaktin trupor një gjest të pakujdesshëm. I transformon përvojat tona të përditshme të shoqërizimit në «grumbullime» të ndaluara. E bën trafikun rrugor, praninë e shumë vetave, ndërveprimet, një rrezik për t´u shmangur. I shtroj vetes një pyetje që jam e vetëdijshme se është anakronike, burrat e gratë e viteve 1300 a kanë përjetuar një përçudnim të ngjashëm me tonin, një nostalgji të tillë për trupin?

Masat e marra prej qyteteve italiane për të kufizuar infeksionin e për të administruar epideminë në 1348 janë çuditërisht të ngjashme me ato të ndërmarra prej qeverive ndërkombëtare në ditët e sotme. Në Venedik psh. mes marsit e korrikut 1348 u ndalua hyrja e dalja e njerëzve. U ndalua qasja e udhëtarëve prej vatrave të njohura të infeksionit. U inspektuan anijet e u ndalua zbarkimi i tyre në port nëse vërtetohej se kishin prani të infeksionit. U ndaluan grumbullimet. U mbyllën tavernat. Dhe u vunë rregulla strikte për funeralet.

Andrea di Cione Orcagna – Altari “Strozzi”, 1357

Kriza e 1348 imponoi, siç po na ndodh edhe neve tash, izolimin dhe një ndalim të detyrueshëm të aktiviteteve. E transformoi marrëdhënien e personave me trupin e vet e atë të tjetrit. Por ka cytur, ndoshta, edhe edhe përpjekjen për një vetëpërmbajtje tjetërsoj. Për një rreptësi të re. Që të përballohet frika. Që të ketë përkujdesje për të sëmurët. Që të mposhtet ankthi i pamundësisë së parashikimit të kohëzgjatjes së gjendjes së emergjencës, i mosdijes se si do të përfundojë ajo, e i mosnjohjes se deri sa mund të durohet.

Nëse kjo është e vërtetë, atëherë është e mundshme që imazhet nga gjysma e dytë e viteve 1300 të mos jenë shenjë e një kulture introverse e konservative, apo të një shoqërie në krizë që humb aftësitë për të përvijuar në mënyrë «realiste»; por më shumë një përfaqësim i trajektores precize të një vetëpërmbajtjeje të re, të një përvoje të ndryshme të trupit. Është e mundshme – edhe pse e paprovueshme nga një këndvështrim metodologjik – që natyralizmi i trupave giott-eskë, guximi i gjithë atyre prekjeve e vajtimeve e puthjeve, të kenë qenë mjete shprehëse tashmë të papërshtatshme në gjysmën e dytë të viteve 1300. Mund të konceptohet se Orcagna, Bulgarini dhe bashkëpunëtorët e tyre, të kenë patur nevojë ta pikturojnë njerëzoren dhe hyjnoren më shumë si të largëta se si të afërta me njëra tjetrën; Krishtin më shumë si të pathyeshëm se sa si të brishtë; e trupat njerëzorë, më të qëndrueshëm.

Përvoja e murtajës e ndërpret shkujdesjen e të banuarit në botë. Ajo të jep frikë e të shastis, të mbështjell me paqartësi.

Mbase pra, të ritregosh botën gjatë apo pas një murtaje – një lufte, një dhimbjeje – imponon ushtrim qëndrueshmërie në shpresë. Imponon fjalët më të kujdesshme e më shëruese. Dhe vetëm gjestet më precize.

Përktheu nga italishtja Arbër Zaimi