Nga Stephen Greenblatt

(Ky shkrim u botua në 16 mars 2020)

Në vitin 1585 shkencëtari i shquar i Anglisë elizabetiane, Thomas Harriot, u dërgua prej padronit të tij, Sër Walter Raleigh, në koloninë e sapokrijuar angleze të Virgjinias, për të vlerësuar pasuritë natyrore, për të vëzhguar banorët vendas, algonkianët, si dhe për të vlerësuar sa shanse kishin kolonët për të mbijetuar në atë vend. Harriot-it, i cili arriti deri edhe të mësojë pjesërisht gjuhën algonkiane të Karolinës, si dhe të ndërtojë marrëdhënie që i quajti «një lloj familjariteti me disa prej priftërinjve të tyre», i bëri shumë përshtypje ajo që vëzhgoi. Ai i admironte aftësitë e vendasve në agrikulturë, gjueti e peshkim, udhëheqësit e tyre plot dinjitet, familjet e tyre të forta dhe lidhjet klanore. 

Anglezët ishin veç një bandë e vogël burrash të rreckosur – Raleigh ende nuk kishte dërguar gra, në këtë fazë të eksplorimit – në mes të një toke të paanë dhe ende të pahedhur në harta, ku jetonin njerëz të mirëorganizuar, me mirëqenie e krenari. Harriot-i e pa se ata nuk do të mund të nënshtroheshin lehtë e pa mundim. Por, siç shkroi në «A briefe and true report of the neë found land of Virginia», në vitin 1588, ai kishte besim se kolonët mund të përfitonin prej epërsisë të dukshme teknologjike që zotëronin: «pushkë, libra, shkrim e këndim, orë me kurdisje që duket sikur punojnë vetvetiu» etj. Përveç kësaj, të sapoardhurit edhe pse të paktë në numër, kishin një përparësi tjetër. Kudo që shkonin anglezët, raportoi Harriot-i, nëse ndonjëri nga vendasit punonte kundër tyre «brenda pak ditësh pasi që anglezët largoheshin prej atij fshati, njerëzit e atij vendin fillonin të vdisnin shumë shpejt, shumë syresh brenda një kohe të shkurtër; në ca fshatra rreth njëzet, në ca dyzet, në ca gjashtëdhjet, e në ca njëqind e njëzet, e kjo ishte shumë në realitet, po të krahasohen me popullsinë e tyre të përgjithshme… Sëmundja që i zë është aq e çuditshme sa që asnjëri prej tyre nuk e dinte çfarë ishte, as si ta shëronin, gjëra të tilla sipas asaj që thoshin më pleqtë e vendit, nuk kishin ndodhur atje kurrë për sa mbahet mend».

Harriot-i sigurisht ishte duke vëzhguar efektet e tmerrshme të virusëve, lija, fruthi, gripi, e të tilla – në një popullatë e cila kurrë më parë nuk ishte ekspozuar ndaj këtyre virusëve, mirëpo i interpretoi ato si dënime hyjnore mbi ata vendas të cilët «bënin veprime kundër nesh». Nga ana e tyre edhe algonkianët e kishin perceptuar një farë lidhjeje mes epidemisë dhe të sapoardhurve, mirëpo, siç ka mbajtur shënim Harriot, shpjegimi që ata i jepnin kësaj, ndryshonte shumë prej atij të anglezëve. Ata mendonin se grupi i vogël i kolonëve ishte veç fillimi. Ata trembeshin se do të vinin shumë të tjerë pas tyre «për t´i vrarë njerëzit e tyre e për t´ua zënë vendin». «Ata që do të vinin menjëherë pas nesh (kolonëve të parë anglezë)» shkroi Harriot, «ata imagjinonin se do të ishin në ajër, të padukshëm, pa trupa, e që me kërkesën tonë dhe për shkak të dashurisë që kanë për ne, do të vrisnin njerëzit e tyre… duke i gjuajtur me plumba të padukshëm».

«Plumba të padukshëm»: algonkianët e përdorën teknologjinë vrasëse që kishin çuar te ta anglezët si një metaforë të shkëlqyer për sëmundjet që po ashtu ua kishin çuar kolonët, sëmundje që ata me të drejtë mendonin se do të lehtësonte shkatërrimin e shoqërisë së tyre. Fakti që këtë metaforë e mbajti shënim edhe Harriot-i është një shenjë e dhuntive të tij të pazakonshme si etnograf, por mund të reflektojë edhe interesat e tij. Zyrtarisht ai artikuloi një nocion që i bënte të ndiheshin të sigurt lexuesit e tij anglezë, pra që sëmundja godiste ata të cilët fshehurazi vepronin kundër kolonëve, dmth. që sëmundja ishte «vepër e veçantë e Zotit». (Sipas logjikës rrethore që gjithnjë i karakterizon shpjegimet e tilla, dëshmi për ekzistencën e komploteve është pikërisht vdekja e komplotuesve). Por Harriot-i gjatë gjithë karrierës së tij është akuzuar se ka qenë ateist, e më veçanërisht se ka qenë dishepull i filozofit të moçëm epikurian, Lukrecit. E Lukreci, meqë ra fjala, i ka kushtuar shumë rëndësi epidemive.

Në kryeveprën e tij filozofike «Mbi natyrën e gjërave», shkruar rreth vitit 50 p.e.s, Lukreci shtroi argumentë për një materializëm radikal. Njerëzit nuk duhet të jetojnë nën frikën e ndëshkimit hyjnor, shkruante ai, as nuk duhet të ofrojnë flijime e sakrifikime skllavëruese me shpresën e shpërblimeve hyjnore. Universi nuk është fushëloja misterioze e zotave apo demonëve; ai është i përbërë prej atomeve e zbrazëtisë dhe asgjëje tjetër. Atomet – Lukreci i quante semina rerum, «farat e sendeve» – janë në lëvizje, duke u endur pafundësisht, duke u përplasur, duke u ndërthurur, duke u ndarë e duke u rindërthurur në mënyra të paprecedenta. Në gjithë këtë lëvizje nuk ka rrugë të paracaktuara as synim final, nuk ka gjurmë të ndonjë krijuesi inteligjent. Ka vetëm një zgjerim të pakufi të kohës e hapësirës, si dhe mutacione të pandalshme e të paplanifikuara. Forma të reja vazhdimisht vdesin; forma të reja vazhdimisht lindin.

Sipas Lukrecit ky përfytyrim ishte thellësisht ngushëllues: në vend që të sfilitesh për zotat, apo të shqetësohesh për jetën tjetër, duhet të fokusohesh te kjo botë, e cila është e vetmja që do të përjetosh, dhe me qetësi të plotë të përpiqesh të shtosh kënaqësinë për vete e për të gjithë ata rreth teje. Mirëpo ai e dinte se të rejat që ai thoshte nuk ngushëllonin gjithkënd e nuk ishin të pakeqkuptueshme. Nëse sëmundjet nuk qenkan ndëshkime të shkaktuara prej mllefit të zotave, ato do të duhej të vinin prej diku tjetër, pra vinin prej të njëjtëve atomë që nuk pushonin së u enduri, e që prodhonin gjithçka tjetër. Farat e sendeve, shkroi ai:

Janë të domosdoshme për të jetuar
Prej së njëjtës logjikë vetëkuptohet
Se kudo përreth nesh atomë të dëmshëm
Fluturojnë, prurës së sëmundjes e të vdekjes.

Kur atomë të dëmshëm ndaj jetës sonë fillojnë të lëvizin, atëherë nisin trazira «dhe ndryshime imponohen / në mënyrat e vendet që jetojmë zakonisht». Në kohë të tilla diçka e çuditshme i ndodh botës që ne mendonim se e njihnim aq intimisht. Qielli mbi kokat tona nis të duket njëherazi si vetvetja e si diçka e panjohur, dhe gjërat që mundësojnë ekzistencën tonë nisin të duken shumë kërcënuese. Epidemia, shkruan Lukreci:

Bie mbi ujin a mbi arat me grurë, bie
Në ushqimet e tjera të shtazëve e njerëzve
Ose rri pezull në vetë ajrin
Ku marrim frymë, ashtu hyn brenda
Në trupat tanë
.

S´është për t´u habitur se dëshpërimi zbret mbi fytyrat e njerëzve e mendjet trazohen prej melankolisë e frikës. Te «Mbi natyrën e gjërave», Lukreci e përfundon poemën me një përshkrim shqetësues të epidemisë shkatërrimtare që goditi Athinën gjatë Luftës së Peloponezit. Mbyllja e poemës vrazhdësisht e me nota kaq të errëta i ka bërë shumë studiues të dalin në përfundimin se Lukreci duhet ta ketë lënë të papërfunduar poemën. Madje ka dalë edhe një legjende se vdiq papritmas për shkak të një melhelmi erotik, që ia paskësh dhënë e shoqja.

Ndoshta ka ndodhur ashtu. Mirëpo beteja jonë aktuale me pandeminë e COVID-19 na hedh një dritë tjetër mbi përfundimin e poemës. Një epidemi, fundja, na sprovon në mënyra unikale. Ajo i mat e i peshon pamëshirshëm vlerat tona, shtron pyetje mbi besimet tona të përditshme, hedh ashpërsisht dritë mbi rendin tonë shoqëror, politik e religjioz. E teksa po rri këtu «në vetëizolim vullnetar» – për shkak se para pak ditësh jam kthyer në ShBA prej Italisë – vras mendjen se mos ndoshta mbyllja e poemës me përqendrimin te sëmundja epidemike, ka qenë tërësisht e paramenduar nga Lukreci? Pikërisht kjo është sfida ekzistenciale për të cilën ai mendoi, të cilën duhet ta përballojë çdo shoqëri që ia vlen të banohet e çdo filozofi që ia vlen të përqafohet. Kur gjithçka shkon mirë, është lehtë të reflektohet për vendin e gjithsecilit në botën materiale. Por, çka nëse gjërat nuk shkojnë mirë – nëse mutacionet e farave të sendeve sjellin sëmundje e vdekje? Vetëm nëse mund të përballemi me plumbat e padukshëm rreth nesh, e prapëseprapë ta ruajmë qetësinë, të mbetemi racionalë dhe të gjejmë mënyrën për të marrë kënaqësi prej jetës, vetëm atëherë e kemi kuptuar mësimin që rreket të japë poema.

Po të gjykojmë nga lajmet, shumica prej nesh janë larg kësaj arritjeje epikuriane. Por raportimet nga Italia, që përshkruajnë shumë prej bashkëvendësve të Lukrecit teksa këndojnë prej ballkoneve në mes të epidemisë, më japin shpresë. Këto gjëra na kujtojnë se, përkrah shkencës, fusha tjetër në të cilin mosdorëzimi dhe kreativiteti njerëzor gjejnë majat e veta, është arti. Te Lukreci këto të dyja bashkohen: elaborimi i tij filozofik për atomet dhe kënaqësia artistike kur epidemia merr formën e një poeme, një kënge që duhet kënduar.

Përktheu nga anglishtja Arbër Zaimi